Democratie en databazen: wie zit er aan het stuur?

Recent zei de Duitse president Frank-Walter Steinmeier: ‘Met de komst van Trump is de oude wereld van de 20ste eeuw definitief oorbij’. Een treffende uitspraak. Overal worstelen overheden met de verdeling van de welvaart, de klimaatproblematiek en het sterk opkomende nationalisme. Steeds meer is er ook discussie over het functioneren van de democratie. Maar de rol van integer databeheer wordt daarbij onderbelicht.

Is er nog voldoende vertrouwen in het stelsel van de democratie? Burgers kunnen te weinig invloed uitoefenen, de besluitvorming is niet goed en er is te weinig inclusiviteit – niet iedereen kan meedoen. Er moet dus radicaal worden vernieuwd. Op zoek naar een andere overheid, wordt er gepleit voor een burgerbestuur of netwerkbestuur, al of niet opererend met referenda of burgerpanels à la het voorstel van David Van Reybrouck. Men meent dat ‘de stad’ in de toekomstige ordening van ons land een meer centrale plaats moet innemen. Gewenst is een nieuw soort volksvertegenwoordiger. En zo verder. Of dat wat oplevert? Volgens de politicoloog Van der Meer ligt het probleem vooral bij de gevestigde partijen. ‘Niet de kiezer is gek’, zegt hij, maar de bestuurscultuur is niet aangepast aan de nieuwe realiteit.

Burgerpanels

In deze maatschappelijke discussie wordt de rol van de technologie en vooral ook de betekenis van betrouwbare data verwaarloosd. Mogelijkheden van digitalisering, zoals gebruik van burgerpanels worden wel genoemd en soms wordt aandacht besteed aan aspecten van privacy, maar daar blijft het meestal bij. Een diepgaande analyse van impact en gevolgen van de relevante technologische ontwikkelingen is echter nodig, zeker ook bij de actuele vraag wat waarheid is en wat niet. ‘We staan op het punt onze democratie en privacy te verliezen’, was de kop van een spannend Interview in Clou 81 met Dirk Helbing. Onze beslissingen, onze politieke keuzes, zouden voor een groot deel worden gemanipuleerd. We verliezen de controle en uiteindelijk mogelijk het vertrouwen. Helbing staat in zijn opvattingen niet alleen, de Duitse Yvonne Hofstetter, leidend in het debat over big data, digitalisering en de ontwikkeling van kunstmatige intelligentie, publiceerde onlangs Das Ende der Demokratie. Daarin schetst zij op fascinerende wijze hoe Google, Apple, Facebook, Amazon en Microsoft (GAFAM) ons leven raken.

Informatiekapitalisme

Toen Vance Packard indertijd schreef over verborgen verleiders, baarde dat opzien. Maar waar het destijds om ging is kinderspel in vergelijking met tegenwoordige praktijken zoals ‘morphing’, het manipuleren van vorm en afbeelding, en ‘nudging’, letterlijk ’n duwtje geven. Mede op basis van gedragspsychologie wordt ons handelen subtiel bijgestuurd in de gewenste richting. Van het totale internetverkeer wordt al 50% door machines geproduceerd, software-programma’s (‘social robots’) stimuleren gedrag op sociale media, er wordt nepnieuws verspreid en er worden ‘hate speeches’ gedeeld. De bedrijven van GAFAM zijn de sturende krachten achter de ontwikkeling van machinale intelligentie. De impact is nogal alarmerend: ‘Het informatiekapitalisme laat geen steen op de andere’. Ook democratische stelsels en politieke keuzes worden beïnvloed. Nemen deze databazen de macht over?

Nieuwe realiteit

Hofstetter pleit voor regulering. Er is een grondwettelijke digitale infrastructuur nodig, democratisch gelegitimeerd op basis van Europese grondwaarden. Helbing vraagt ook aandacht voor de verantwoorde inzet van data. Belangrijk is volledige transparantie over herkomst, context, privacy en democratische distributie van data. Daarnaast noemt hij de betrouwbaarheid van analytics en de gehanteerde algoritmen.

Hoe verder? Om te beginnen moeten we ons meer bewust worden van de bepalende rol van de GAFAM en de media, ook in onze democratie. En stimuleren dat er effectievere regulering komt voor bescherming en veiligheid. Voor ons vakgebied geldt: voortdurende aandacht voor onze kwaliteitsstandaarden is gewenst. Het is zeer de vraag of die eigenlijk wel aangepast zijn aan de nieuwe realiteit. «

 

Tekst Mario van Hamersveld

Dit artikel is overgenomen uit Clou© nr 82, mei 2017

Aanmelden Cloutoday